Con người chúng ta vốn được lập trình để tìm kiếm dữ liệu ủng hộ cho niềm tin sẵn có của mình, đây chính là hiện tượng thiên kiến xác nhận nổi tiếng. Do đó, cách để giành lợi thế là hiểu được những thiên kiến của người khác.
Đối với các nhà đầu tư, việc giành được lợi thế cạnh tranh không phải là điều dễ dàng. Nhiều người rất coi trọng dữ liệu và tin rằng bằng cách phân tích dữ liệu nhanh hơn hoặc sâu sắc hơn, họ sẽ tìm thấy những thông tin hoàn toàn mới mẻ. Thực tế, các nhà quản lý quỹ trên toàn thế giới đang quản lý những khoản tiền khổng lồ dựa trên tiền đề này.
Tuy nhiên, quan điểm đó lại bỏ qua một thực tế rằng: ngày nay dữ liệu rất dễ tiếp cận. Điện thoại thông minh có thể thu thập lượng thông tin không giới hạn, các chuyên gia thì mổ xẻ các chỉ báo và thậm chí các trường đại học còn đào tạo chuyên sâu về tài chính định lượng. Tuy nhiên, thứ gì mà ai cũng có thể tiếp cận được thì sẽ không mang lại lợi thế. Vì vậy, tốt hơn hết là nên theo dõi những người đam mê dữ liệu hơn là chính dữ liệu.
I. Từ thời kỳ khan hiếm thông tin đến kỷ nguyên bùng nổ dữ liệu
Trước khi có internet, thông tin rất khan hiếm và do đó vô cùng quý giá. Khi đó, báo chí chỉ đăng tải tin tức của ngày hôm trước, còn tạp chí thậm chí còn đăng tải những thông tin cũ hơn. Để phân tích sâu hơn, người ta buộc phải vào thư viện lục tìm hồ sơ lưu trữ.
Không có bảng tính Excel hay thuật toán phức tạp nào cả, cha tôi, Philip Fisher, đã thử nghiệm các ý tưởng đầu tư của mình chỉ với một chiếc máy tính cơ học và một cây bút chì. Chỉ bấy nhiêu thôi cũng đủ để ông trở thành một huyền thoại đầu tư. Ngược lại, thế hệ của tôi lại cần nhiều hơn thế.
Khi tôi phát minh ra tỷ lệ giá trên doanh thu (P/S) cách đây 40 năm, nó đã mang lại hiệu quả kỳ diệu. Nhờ chỉ số này, tôi có thể tìm ra những cổ phiếu tạm thời không tạo ra lợi nhuận nhưng đang ở vùng đáy. Tôi đã phải dành rất nhiều thời gian tỉ mẩn thu thập dữ liệu từ báo chí, báo cáo công ty và các tài liệu khác để tính toán chỉ số này. Cuối cùng, vào những năm 1970, tôi đã trả cho Goldman Sachs 25.000 USD chỉ để có được một bản phân tích độc nhất về chỉ số P/S của tất cả các mã niêm yết. Và khoản đầu tư đó hoàn toàn xứng đáng.
Chỉ số này hiệu quả vì khi đó dữ liệu còn khan hiếm. Rất ít người nghĩ đến nó, và càng ít người có đủ thời gian, sự kiên trì cũng như nguồn lực để thực hiện. Nhưng sau khi cuốn sách Super Stocks của tôi xuất bản năm 1984, chỉ số này trở nên phổ biến và bắt đầu được giảng dạy rộng rãi. Hệ quả là thị trường đã chiết khấu hết giá trị của chỉ số này vào giá cổ phiếu, khiến nó mất dần tính hiệu quả.
II. Lợi thế thực sự nằm ở tâm lý học, không phải ở con số
Internet và trí tuệ nhân tạo đang đẩy nhanh quá trình này. Dữ liệu được phổ biến rộng rãi từ tỷ lệ giá trên thu nhập (P/E) đến xuất khẩu của Mexico sang Hoa Kỳ có thể được truy cập ngay lập tức nên giá cổ phiếu nhanh chóng phản ánh điều này. Cách tiếp cận này hiện không còn mang lại lợi thế. Đó là lý do tại sao các nhà phân tích dữ liệu cố gắng giải mã những vấn đề thống kê phức tạp hơn nhiều, khiến cho việc tìm ra kết quả gần như bất khả thi và lợi thế chỉ tồn tại trong thời gian ngắn.
Thay vào đó, điều thú vị là hãy tập trung vào những gì họ bỏ qua. Như đã nói, con người được lập trình để tìm kiếm dữ liệu ủng hộ niềm tin của mình; đó là thiên kiến xác nhận nổi tiếng. Do đó, lợi thế nằm ở việc hiểu được thiên kiến của đám đông.
Ví dụ, những người đam mê dữ liệu cho rằng tỷ lệ giá trên thu nhập cao trên toàn cầu là dấu hiệu của sự hưng phấn. Nói cách khác, chúng báo hiệu nguy hiểm. Họ dựa trên thực tế rằng tỷ lệ giá trên thu nhập cao đã gây ra nhiều vụ sụp đổ thị trường chứng khoán, chẳng hạn như sự vỡ bong bóng dot-com vào đầu thế kỷ. Hơn nữa, niềm tin này phù hợp với nỗi sợ mà nhiều nhà đầu tư trải qua khi đối mặt với giá tăng cao.
Tuy nhiên, rất dễ tìm thấy những ví dụ trái ngược. Chẳng hạn, thị trường chứng khoán Mexico bắt đầu năm 2021 với tỷ lệ giá trên thu nhập là 20 (cao hơn nhiều so với mức hiện tại là 14) và năm đó đã tăng vọt 24%. Điều này dễ dàng bác bỏ khả năng dự báo của chỉ số này. Tuy nhiên, mọi người thường bám chặt vào thiên kiến của mình. Vì thế, không khó để “đọc vị” và vượt lên họ.
Một ví dụ khác về điều này là nhiều chiến lược định lượng coi việc cổ phiếu được thêm vào các chỉ số là tín hiệu tích cực. Do đó, họ mua vào trước khi cổ phiếu chính thức gia nhập vì kỳ vọng dòng vốn thụ động (như ETF) sẽ đẩy giá lên sau đó. Nhưng vì ai cũng biết điều này, nên nó thường đã được phản ánh hết vào giá. Thật vậy, trong khi Mexico từ lâu đã được đưa vào Chỉ số MSCI Emerging Markets, Argentina mới gia nhập vào tháng 6 năm 2018. Chỉ số MSCI Argentina đã tăng 5% ngay sau ngày công bố, nhưng sau đó lại giảm 29% vào cuối năm, kém hơn đáng kể so với các thị trường mới nổi khác. Đến tháng 6 năm 2021, Argentina bị loại khỏi chỉ số sau khi hoạt động kém hiệu quả so với các thị trường mới nổi trong 6 tháng trước đó. Sau khi bị loại, chỉ số MSCI Argentina lại tăng trưởng vượt trội hơn các thị trường mới nổi trong 6 tháng sau đó. Vậy lợi thế nằm ở đâu?
III. Kết luận
Dữ liệu vốn dĩ khách quan, nhưng chính con người, với những thiên kiến của mình lại diễn giải chúng theo các cách khác nhau. Do đó, việc nhận diện được những thiên kiến đang chi phối người khác đã trở thành con đường mới để đạt được thành công trong thế giới đầu tư.
Ghi chú: Kenneth Fisher thành lập Fisher Investments vào năm 1979, tính đến ngày 31/12/2025, đây là một công ty tư vấn đầu tư và quản lý tài sản với tổng giá trị hơn 386 tỷ đô la Mỹ.
– Tham khảo Kenneth Fisher
Đầu tư là hành trình đầy thử thách
Đừng đi một mình, hãy đồng hành cùng chúng tôi.